Tevekkül, üzerine düşeni yaptıktan sonra sonucu Allah’a bırakmak ve O’na güvenmektir. Tedbir almak tevekkülün bir parçasıdır. Kur’an, Hz. Peygamber’e önce istişare etmesini, karar verdikten sonra Allah’a güvenmesini emreder.
Âl-i İmrân 159: Danışmak, karar vermek, güvenmek
Ayette sıra şöyledir: yumuşak davranmak, affetmek, danışmak, karar vermek ve ardından Allah’a güvenmek.
“Allah’ın rahmetinden dolayı, sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılır giderlerdi. Onları affet, onlara mağfiret dile, iş hakkında onlara danış, fakat karar verdin mi Allah’a güven, doğrusu Allah güvenenleri sever.”
(Âl-i İmrân 3:159, Diyanet İşleri meali)
TDV İslâm Ansiklopedisi bu ayeti istişare ile tevekkülü birlikte ele alan bir ayet olarak anar: Önce danışılır, karar kesinleşince Allah’a tevekkül edilir. Tevekkül, düşünüp plan yaptıktan sonra gelir.
Talâk ve Necm surelerinde güven ve emek
Talâk suresi, Allah’a güvenenin karşılığını bildirir:
“…Allah, kendisine karşı gelmekten sakınan kimseye kurtuluş yolu sağlar, ona beklemediği yerden rızık verir. Allah’a güvenen kimseye O yeter. Allah, buyruğunu yerine getirendir. Allah her şey için bir ölçü var etmiştir.”
(Talâk 65:2–3, Diyanet İşleri meali)
Ayetin bu kısmını sitemizde Allâh’a tevekkül edene, Allâh kâfîdir başlığıyla da paylaşmıştık. Diyanet’in “Tevekkül” konulu Cuma hutbesi ise emeğin karşılığını bildiren şu ayeti hatırlatır:
“İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır ve çalışmasının karşılığı ileride mutlaka görülecektir.”
(Necm 53:39–40, Diyanet hutbesindeki meal, 27.03.2026)
Kuşlar hadisi: Sabah aç çıkıp akşam tok dönmek
“Eğer Allah’a hakkıyla tevekkül etseydiniz, O; sabah aç çıkıp akşam tok dönen kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de rızıklandırırdı.”
(Tirmizî, Zühd 33, hadis no. 2344; İbn Mâce, Zühd 14; Ahmed, Müsned)
Hadisi Hz. Ömer rivayet eder. İmam Tirmizî hadis için “hasen sahih” der; HadeethEnc de “Sahih” olarak derecelendirir. Sitemizde Siz Allah’a hakkıyla tevekkül edebilseydiniz başlığıyla da yayımlamıştık.
Hadisteki kuşlar yuvada beklemez; sabah çıkar, akşam döner. HadeethEnc’teki açıklamaya göre:
“Tembellik etmeden ve tevekkül ediyormuş gibi yapmadan kuşun yuvadan çıkıp rızkını araması sebepleri yerine getirmektir.”
(HadeethEnc, hadis açıklaması)
Tevekkülün tanımı ve Gazzâlî’nin uyarısı
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tevekkül, kişinin kendini Allah’a teslim etmesi, rızkında ve işlerinde Allah’ı kefil bilip yalnız O’na güvenmesidir. Diyanet’in hutbesine göre de tevekkül, kulun “Üzerine düşen tedbirleri alıp Allah’ın takdirini beklemesidir.”
Mustafa Çağrıcı’nın yazdığı TDV maddesinde şu görüşler de yer alır:
- Gazzâlî’ye göre “Tevekkülün iş görmeyi ve tedbir almayı terketme biçiminde yorumlanması cahillerin kuruntusudur”.
- İbn Kayyim’e göre “İslâm âlimleri tevekkülün sebeplere başvurmaya aykırı olmadığı noktasında görüş birliği içindedir.”
- Sehl et-Tüsterî’nin sözü: “Tevekkül Peygamber’in hali, kesb de sünnetidir”.
Tedbiri bırakmak ve yalnız sebebe dayanmak
Diyanet hutbesi, “Allah’ın dediği olur” kanaatiyle tedbiri elden bırakmanın İslam’ın tevekkül anlayışında yer bulmadığını belirtir. Hutbedeki bir başka cümle de aynı yöndedir: “Tevekkül, tembelliğin sığınağı, miskinliğin bahanesi değil, uyanışın ve kendine gelmenin vesilesidir.”
Öbür uçta, tedbirini alan kişinin sonucu kesin sayması vardır. Oysa sebepler sonucu garanti etmez. HadeethEnc’teki şerhe göre “Sadece sebepleri yerine getirmek dindarlıktaki bir eksikliktir, sebepleri terk etmek ise akıldaki bir noksanlıktır.” Tedbir alınır, güven Allah’a duyulur.
Sınav, iş kararı ve rızık kaygısı
Önemli bir sınava hazırlanan kişi için tevekkül, planlı çalışıp sonucu Allah’a bırakmak ve böylece kaygıyı azaltmaktır (Necm 53:39–40; Âl-i İmrân 3:159). İş değiştirmek ya da yatırım yapmak üzere olan biri bilenlere danışır, araştırır, karar verince de Allah’a güvenerek adım atar (Âl-i İmrân 3:159).
Rızık kaygısı uykusunu kaçıran kişi, kuş gibi sabah çıkıp emeğini verir ve kalbini rızkı verenin Allah olduğuna bağlar (Tirmizî, Zühd 33; Talâk 65:2–3).
Kaynaklar
- Âl-i İmrân 3:159, Diyanet İşleri meali (SurahQuran; karşılaştırma: Qurano).
- Talâk 65:2–3, Diyanet İşleri meali (SurahQuran; karşılaştırma: Qurano).
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, “Tevekkül” Cuma hutbesi, 27.03.2026 (PDF).
- Tirmizî, Zühd 33 (no. 2344); İbn Mâce, Zühd 14; Ahmed, Müsned. Türkçe metin, derece ve açıklama: HadeethEnc, Hadis 4721 ve Hadis 66538. Tirmizî’nin “hasen sahih” hükmü ve bab numarası: Islamtics, Tirmizî 2344.
- Mustafa Çağrıcı, “Tevekkül”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XLI (çevrimiçi madde).
Bir Cevap Yazın